ภควัท-คีตา ฉบับเดิม

บทที่ สิบสาม

ธรรมชาติ ผู้รื่นเริง และจิตสำนึก

โศลก 14

sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tat
sarvato ’kṣi-śiro-mukham
sarvataḥ śrutimal loke
sarvam āvṛtya tiṣṭhati
สรฺวตห์ ปาณิ-ปาทํ ตตฺ
สรฺวโต ’กฺษิ-ศิโร-มุขมฺ
สรฺวตห์ ศฺรุติมลฺ โลเก
สรฺวมฺ อาวฺฤตฺย ติษฺฐติ
สรฺวตห์ — ทุกหนทุกแห่ง; ปาณิ — พระกร; ปาทมฺ — พระเพลา; ตตฺ — นั้น; สรฺวตห์ — ทุกหนทุกแห่ง; อกฺษิ — พระเนตร; ศิรห์ — พระเศียร; มุขมฺ — พระพักตร์; สรฺวตห์ — ทุกหนทุกแห่ง; ศฺรุติ-มตฺ — พระกรรณ; โลเก — ในโลก; สรฺวมฺ — ทุกสิ่ง; อาวฺฤตฺย — ปกคลุม; ติษฺฐติ — เป็นอยู่

คำแปล

ทุกแห่งหนล้วนเป็นพระกร พระเพลา พระเนตร พระเศียร และพระพักตร์ของพระองค์ พระองค์ทรงมีพระกรรณอยู่ทุกหนทุกแห่ง องค์อภิวิญญาณทรงเป็นเช่นนี้ ทรงแผ่กระจายอยู่ในทุกสิ่งทุกอย่าง

คำอธิบาย

เสมือนดังดวงอาทิตย์ที่แผ่กระจายรัศมีของตนเองไปโดยไม่มีขีดจำกัด อภิวิญญาณ หรือองค์ภควานฺก็เช่นเดียวกันทรงมีรูปลักษณ์ที่แผ่กระจายไปทั่ว และปัจเจกชีวิตทั้งหมดอยู่ในพระองค์ เริ่มต้นจากปฐมบรมครูคือพระพรหมลงมาจนถึงมดตัวเล็กๆ มีพระเศียร พระเพลา พระกร และพระเนตรนับจำนวนไม่ถ้วน และมีสิ่งมีชีวิตนับจำนวนไม่ถ้วน ทั้งหมดล้วนอยู่ทั้งภายในและบนอภิวิญญาณ ฉะนั้น อภิวิญญาณทรงแผ่กระจายไปทั่ว อย่างไรก็ดี ปัจเจกวิญญาณไม่สามารถกล่าวได้ว่าตนเองมีมือ มีขา และมีตาอยู่ทุกหนทุกแห่ง หากภายใต้อวิชชาโดยไม่รู้สึกตัวคิดว่ามือและขาของตนแผ่กระจายไปทั่วซึ่งมันเป็นไปไม่ได้ แต่เมื่อได้รับความรู้ที่ถูกต้องก็จะมาถึงระดับที่เข้าใจว่าความคิดของตนเองขัดแย้งกัน เช่นนี้หมายความว่าปัจเจกวิญญาณผู้มาอยู่ภายใต้สภาวะของธรรมชาติวัตถุไม่ใช่เป็นผู้สูงสุด องค์ภควานฺไม่เหมือนกับปัจเจกวิญญาณ พระองค์ทรงสามารถยื่นพระหัตถ์ของพระองค์ออกไปโดยไร้เขตจำกัดซึ่งปัจเจกวิญญาณทำไม่ได้ ใน ภควัท-คีตา พระองค์ตรัสว่าหากผู้ใดถวายดอกไม้ ผลไม้ หรือน้ำเพียงเล็กน้อยแด่พระองค์ พระองค์จะทรงรับไว้ หากพระองค์ทรงอยู่ไกลมากแล้วจะสามารถรับสิ่งของไว้ได้อย่างไร นี่คือพระเดชของพระองค์ ถึงแม้ว่าจะทรงสถิตที่พระตำหนักซึ่งอยู่ห่างไกลจากโลกนี้มากก็ยังทรงสามารถยื่นพระหัตถ์มารับสิ่งของที่เราถวาย นั่นคือพระเดชขององค์ภควานฺ ใน พฺรหฺม-สํหิตา (5.37) กล่าวไว้ว่า โคโลก เอว นิวสตฺยฺ อขิลาตฺม-ภูตห์ แม้ว่าทรงแสดงลีลาอยู่ในโลกทิพย์เสมอพระองค์ก็ยังทรงแผ่กระจายไปทั่ว ปัจเจกวิญญาณไม่สามารถอ้างว่าตนเองแผ่กระจายไปทั่ว ดังนั้น โศลกนี้ได้อธิบายถึงดวงวิญญาณสูงสุด ซึ่งเป็นบุคลิกภาพสูงสุดแห่งพระเจ้าไม่ใช่ปัจเจกวิญญาณ